کتاب صدای نی از کجا می آمد اثر راضیه احمدی نشر میچکا

مامان بزی نی را انداخت گردن بزغاله و گفت: «بیا عزیزم! هر وقت دلت خواست، نی بزن.»

بره‌ها و بزغاله‌ها در چراگاه سرگرم بازی بودند؛ اما او که برای راه رفتن احتیاج به کمک داشت نمی‌توانست مثل آن‌ها بازی کند و بدود. در عوض بلد بود خوب نی بزند، حتی بهتر از چوپان! پس عصازنان به سمت درختی رفت، به آن تکیه داد و شروع کرد به نی زدن.

صدای خوش نی از درختان گذشت و در جنگل به گوش گرگ رسید و او را مجذوب خودش کرد. گرگ بی‌اختیار به‌سوی صدا کشیده شد و وقتی به خود آمد که نزدیک بزغاله بود.

همین که بزغاله را دید، به سرش زد که او را بگیرد و با خود ببرد، اما با دیدن چوپان و سگش، گوشه‌ای پنهان شد و منتظر فرصت ماند.

نزدیک غروب بزغاله دیگر نی نمی‌زد و در سکوت به آواز شامگاهی پرندگان گوش می‌داد. چوپان تصمیم گرفت گله را جمع کرده و به طرف ده راه بیفتد، بزغاله هم نی را به گردنش آویخت و آرام آرام به راه افتاد. گله خیلی تند میرفت.

بزغاله هر چی سعی میکرد نمی‌توانست فاصله‌اش را با آن کم کند؛ پس خیلی زود از گله عقب ماند. این، همان فرصت خوبی بود که گرگ می‌خواست. جلو پرید بزغاله را گرفت و فرار کرد. بزغاله که ترسیده بود فکری به سرش زد نی را برداشت و شروع به نواختن کرد.

*****

قصه‌ها، افسانه‌ها و حکایت‌های قدیمی هنوزم که هنوز است می‌توانند باعث جذب خواننده‌ی کودک یا حتی بزرگسال می‌شوند و کمتر کسی است که نخواهد قصه بخواند یا حکایتی قدیمی را از زبان دیگری بشنود.

به‌راستی چه چیزی در این افسانه‌های قدیمی و حکایت‌های ماندگار هست که همچنان مخاطب خود را مجذوب می‌کند؟

چند علت میتوان برای آن شمرد:

علت اول؛

تجربه‌های نهفته در این داستان‌هاست. بسیاری از آنها حاصل تجربه‌ی زیسته‌ی بشر در طول قرن‌هاست. در لایه‌های زیرین این قصه‌ها، رنج و تلاش چندین نسل نهفته است. هر نسلی هم که آمد با توجه به نیاز زمانه‌ی خود در آن تغییراتی داد یا چیزی به آن اضافه کرد.

علت دوم؛

جذابیت در روایت این حکایت‌هاست. آن‌ها ریتم تندی دارند. گاهی سفر قهرمانی از یک نقطه دنیا به نقطه دیگر فقط در یک جمله بیان می‌شود. یا در چند کلمه، گذر زمانِ چندین ساله به نمایش گذاشته می‌شود. نویسنده‌ای چون ایتالو کالوینو می‌گوید ازاین‌جهت افسانه‌ها را دوست دارد که از جزئیات بیهوده می‌گذرند و وارد کنش اصلی می‌شوند.

علت سوم؛

روند روایت است. یعنی اینکه تک‌تک جمله‌ها به‌گونه‌ای است که خواننده را مشتاق می‌کند به جمله بعدی برود و این کار هم از طریق کلماتی که بار عاطفی و هیجانی زیادی دارند انجام می‌شود.

در این جا، چون قرار است در مورد کتاب «صدای نی از کجا می‌آمد؟» صحبت کنیم از بقیه‌ی دلایل می‌گذریم.

کتاب «صدای نی از کجا می‌آمد؟» همان‌طور که در شرح قصه گفته شد، درباره‌ی بزغاله‌ایست که چون از یکپا فلج است و با عصا راه می‌رود نمی‌تواند همراه بقیه‌ی گله باشد. اما یک کار را خوب بلد است و آن‌هم نی زدن است. تا این‌که از گله دور میافتد و گرگی سراغش می‌آید و او را می‌گیرد.

در روایت‌های قدیمی چوپان یا سگ گله به کمکش می‌شتابند و او را نجات می‌دهند و البته در حکایت‌های قدیمی بزغاله معلوم نیست. اما در قصه‌ی راضیه احمدی شاهد تغییرات زیادی هستیم. از جمله معلول بودن بزغاله و همچنین پایان قصه که در جای خودش قابل‌تأمل است.

در روایت راضیه احمدی، رابطه‌ی بین گرگی که فقط به فکر شکار است و گوسفندی که دیگران به کمکش می‌آیند کاملاً تغییر کرده است. نویسنده دست به بازآفرینی قصه قدیمی زده. کاری که مدت‌هاست در حوزه ادبیات کودک و نوجوان و حتی بزرگسال رواج دارد.

بازنویسی یا بازآفرینی اثر توسط نویسندگان امروزی دلایلی دارد؛ آن‌ها معتقدند بسیاری از این حکایت‌ها و افسانه‌ها بااین‌که جذاب هستند و همه با علاقه آن‌ها را دنبال می‌کند به لحاظ زبانی و برخی ساختارها مناسب کودک یا حتی بزرگسال امروزی نیست.

بنابراین بهتر است تغییراتی در آن‌ها ایجاد کرد. البته باید گفت که این کار از همان گذشته مرسوم بوده و همان‌طور که در مقدمه این یادداشت ذکر شد هر نسلی با توجه به نیاز زمانه‌ی خود دست به تغییراتی در افسانه‌ها زده و گاهی روایت‌های خود را که متناسب با زمانه و جامعه‌ی روز بوده را وارد متن کرده است. هر چند اعمال این تغییرات در گذشته و امروز با تفاوت‌های اساسی همراه بوده است.

به‌هرحال کتاب «صدای نی از کجا می‌آمد؟» در ادامه روایت خود و همچنین پایان قصه، تفاوت زیادی با روایت‌های قدیمی دارد. تفاوتی که باعث شده این داستان با زمانه و محیط ما سازگاری بیشتری داشته باشد.